رضا سلیماننوری، خراسانپژوه در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی آیینهای عزاداری دهه پایانی ماه صفر در مشهد اظهار کرد: پس از اربعین حسینی، جغرافیای آیینهای سوگواری شیعی از بینالنهرین به خراسان امتداد مییابد و مشهد به میعادگاه دلدادگان خاندان پیامبر اکرم(ص) تبدیل میشود.
او افزود: اگرچه اربعین پایان چرخه اصلی آیینهای سوگواری امام حسین(ع) به شمار میرود، دهه پایانی صفر در مشهد به عزاداری برای پیامبر اکرم(ص)، امام حسن مجتبی(ع) و امام رضا(ع) اختصاص دارد و این مجموعه آیینی در فرهنگ عمومی مشهد با عنوان «چهلوهشتم» شناخته میشود.
سلیماننوری با بیان اینکه هیئتها و دستههای عزاداری از نقاط مختلف کشور در روزهای پایانی صفر راهی مشهد میشوند، ادامه داد: میتوان سه روز پایانی ماه صفر و بهویژه روز شهادت حضرت ثامنالحجج(ع) را نوعی همایش سالانه عزاداری ایرانیان دانست؛ رویدادی که در آن، گروههای مختلف مذهبی، فرهنگی و قومی، آیینها و شیوههای عزاداری مناطق خود را در مشهد به نمایش میگذارند.
مشهد؛ کانون بازتولید میراثمعنوی رضوی
این خراسانپژوه تاکید کرد: در فرهنگ رضوی، عزاداران بر این باورند که پاداش دو ماه عزاداری برای امام حسین(ع) را در روزهای پایانی صفر از امام رضا(ع) دریافت میکنند و همین باور، به یکی از عوامل مهم استمرار و گسترش آیینهای جمعی این ایام در مشهد تبدیل شده است.
او گفت: آیینهای متنوعی از جمله قرائت زیارت پیامبر اکرم(ص) از راه دور، خطبهخوانی شب شهادت امام رضا(ع) توسط خدام آستان قدس رضوی، روضهخوانی و مراسم عزاداری، در این ایام برگزار میشود و بخش بزرگی از مردم مشهد نیز همزمان با عزاداری، در نقش میزبان زائران و خادمان این جریان عظیم فرهنگی و مذهبی ظاهر میشوند.
سلیماننوری آیینهای دهه پایانی صفر در مشهد را در دو سطح «حرممحور» و «شهرمحور» قابل بررسی دانست و اظهار کرد: یکی از آیینهای دیرینه حرم مطهر رضوی، قرائت زیارت پیامبر اکرم(ص) از راه دور است که عصر روز رحلت پیامبر(ص)، پیش از اذان مغرب و عشا، به صورت روضهخوانی برگزار میشود.
او افزود: این آیین که در دورههایی از تاریخ کمرنگ شده بود، طی سالهای اخیر احیا شده و اگرچه در گذشته ماهیتی سنتی و مردمی داشت، امروز با هدایت مجموعههای فعال در عرصه فرهنگ دینی برگزار میشود.
خطبهخوانی؛ آیینی ریشهدار در تاریخ حرم رضوی
این خراسانپژوه، خطبهخوانی شب شهادت امام رضا(ع) را از مهمترین آیینهای این شب در حرم مطهر رضوی دانست و گفت: خدام آستان قدس رضوی ابتدا مسیر دارالتولیه تا چهارراه شهدا و سپس حرم مطهر را در حالی که شمعدانهایی در دست دارند، طی میکنند و پس از ورود به صحن انقلاب اسلامی، پیرامون صحن حلقه میزنند.
او ادامه داد: پس از استقرار خدام، مداحان به ذکر مصیبت میپردازند و در حضور تولیت آستان قدس رضوی، آیین خطبهخوانی برگزار میشود. در این مراسم، سرکشیک دربانان به همراه ۱۴ تن از دربانان سادات، با شالهای سبز و لالههایی در دست، در دو صف حرکت میکنند و در حالی که حفاظ آستان قدس پشت سر آنان قرار دارند، با مرثیهخوانی از مقابل خدمتگزاران، مدعوین و جمعیت عزادار عبور میکنند.
سلیماننوری تصریح کرد: در پایان، خطبهای مشتمل بر حمد و ثنای پروردگار و تجلیل از جایگاه امام رضا(ع) قرائت میشود. این مراسم در گذشته عمومیتر بود، اما امروز دعوتنامههایی برای شماری از مسئولان سیاسی، امنیتی و فرهنگی استان ارسال میشود و حضور در آن به خدام حرم مطهر رضوی و مدعوین اختصاص دارد.
شمعگردانی؛ آیینی با پشتوانه اسنادی
این خراسانپژوه از روضهخوانی و عزاداری در آسایشگاههای خدام، برگزاری مراسم در تالار آیینه حرم مطهر رضوی و آیین اطعام خدام به عنوان دیگر سنتهای این ایام نام برد و افزود: حدود ۵۰ سال است که در شام شب شهادت امام رضا(ع)، پس از مراسم خطبهخوانی، آیینی با حضور خدام آستان قدس برگزار میشود و در آن، اطعامی از موقوفه مرحوم غراب برای خادمان حرم مطهر رضوی تهیه میشود.
او مراسم شام غریبان و شمعگردانی را نیز از آیینهای شاخص حرم رضوی عنوان کرد و گفت: چند سالی است آیین شمعگردانی در صحن کوثر برگزار میشود و عموم مردم میتوانند با هر نیتی در این مراسم حضور یافته و شمع روشن کنند.
سلیماننوری با اشاره به پیشینه تاریخی این آیین اظهار کرد: در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی، دو سند مربوط به سالهای ۱۳۳۴ و ۱۳۳۵ قمری درباره برگزاری مراسم شمعگردانی وجود دارد. در این اسناد، «سیدجواد ظهیرالاسلام»، متولیباشی آستان قدس رضوی، به کشیکنویس و حاجی شعاعالتولیه، صاحبجمع روشنایی، دستور تهیه شمع برای شرکتکنندگان را صادر کرده است.
او ادامه داد: اگرچه احتمال دارد شمعگردانی پیش از این تاریخ نیز برگزار شده باشد، سندی از آن در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی در دست نیست و بر اساس محتوای اسناد موجود، میتوان احتمال داد که این آیین دستکم در آن دوره، به شب شهادت امام رضا(ع) اختصاص داشته است.
«خطیب آستانه»؛ حرفهای با سابقه تاریخی
این خراسانپژوه با اشاره به اسناد تاریخی موجود در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی گفت: بر اساس اسناد تاریخی، از دوره صفویه به بعد، خطبهخوانی و ذکر مصیبت در مناسبتهای مختلف در حرم مطهر رضوی رواج داشته و «حرفه خطیب» نیز از مشاغل رسمی آستان قدس بوده است.
سلیماننوری افزود: در برخی وقفنامهها برای شخص خطیب مقرری ویژه تعیین شده و قدیمیترین سندی که در آن اصطلاح «باشی» برای خطیب به کار رفته، متعلق به سال ۱۲۶۲ قمری است. همچنین در سند مربوط به تشکیلات حفاظ و خطبا در ساختار اداری و مالی آستان قدس رضوی در سال ۱۰۱۰ هجری قمری، از «امیرمحمد صالح حسینی» با عنوان «خطیب آستانه» نام برده شده است.
او تصریح کرد: بر مبنای این شواهد تاریخی، میتوان گفت آیینهایی همچون شام غریبان و شمعگردانی احتمالاً از دوره صفویه در حرم مطهر رضوی رواج یافتهاند و در طول زمان، ضمن حفظ هسته اصلی خود، متناسب با شرایط اجتماعی و تاریخی دچار تحول شدهاند.
سلیماننوری ادامه داد: یکی از تغییرات مهم در این آیینها، تحول متن پایانی خطبهها و دعاهایی است که پس از شمعگردانی قرائت میشده و متناسب با جایگاه و نسبت حاکم وقت با دین، محتوای آن تغییر میکرده است. ابزارهای اجرای آیین نیز از شمعهای ساده تا شمعهای دارای لالههای شیشهای تحول یافتهاند.
آیینهایی که مشهد را از دیگر نقاط متمایز میکند
او گفت: شمعگردانی، خطبهخوانی و شام غریبان در شکل و ساختاری که در حرم مطهر رضوی و مشهد برگزار میشود، واجد ویژگیهای متمایز و خاص این خطه است. هرچند مراسم شام غریبان در نقاط مختلف کشور برگزار میشود، ماهیت شرکتکنندگان و شیوه اجرای آن با نمونه رضوی تفاوت دارد.
او همچنین به آیینهای روز نخست ربیعالاول اشاره کرد و افزود: پس از دو ماه سیاهپوشی، در نخستین روز ماه ربیعالاول آیین تعویض پرچم گنبد مطهر امام رضا(ع) برگزار میشود و سرکشیکها و خدام قدیمی حرم در آن حضور دارند. از همین روز نیز نقارهخانه حرم مطهر رضوی فعالیت خود را از سر میگیرد.
از گِلمالی تا شبیهخوانی؛ تنوع آیینی در «چهلوهشتم»
سلیماننوری درباره آیینهای شهرمحور روزهای پایانی صفر نیز گفت: هیئتهای مذهبی از نقاط مختلف کشور در این ایام در مشهد حضور پیدا میکنند و هر یک، سبک و سنت عزاداری منطقه خود را به نمایش میگذارند.
او از هیئت ترکهای مشهد و اجرای آیین گِلمالی برای عرض ارادت به امام رضا(ع) نام برد و افزود: هیئت اردبیلیها نیز در روز سوم ربیعالاول، همزمان با سومین روز پس از شهادت امام رضا(ع)، با تقدیم شاخه گل وارد حرم میشوند و به صورت نمادین با امام رضا(ع) وداع میکنند و سپس به شهر خود بازمیگردند.
این خراسانپژوه، شبیهخوانی شهادت امام رضا(ع) را یکی دیگر از جلوههای نمایشی این میراث معنوی دانست و اظهار کرد: شبیهخوانی متحرک در خیابانهای منتهی به حرم و شبیهخوانی ثابت در حسینیه کرمانیها و تکیه حوض محمدعلیخان برگزار میشود که محور هر دو، روایت شهادت امام رضا(ع) و نوشیدن جام زهر است.
او همچنین آیین تشییع نمادین پیکر حضرت ثامنالحجج(ع) توسط زنان نوغان را از دیگر مراسم شاخص مشهد دانست که طی سالهای اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است.
«هفت مسجد»؛ بشارت پایان صفر
سلیماننوری درباره آیین «هفت مسجد» نیز گفت: این مراسم در شب نخست ماه ربیعالاول و با هدف بشارت پایان ماه صفر و آغاز ماه ربیعالاول برگزار میشود. در این آیین، مردم درِ هفت مسجد رو به قبله در سطح شهر را به صدا درمیآورند و پایان ماه صفر را به پیامبر اکرم(ص) بشارت میدهند و مسجد گوهرشاد هفتمین مسجد این مسیر است.
پیادهروی رضوی؛ تداوم یک سنت تاریخی
این خراسانپژوه پیادهروی رضوی را نیز از آیینهایی دانست که ریشههای تاریخی آن به دوره صفوی بازمیگردد و در سالهای اخیر گسترش قابل توجهی یافته است.
او گفت: بسیاری از دلدادگان امام رضا(ع) در روزهای منتهی به شهادت آن حضرت، از مسیرهای مختلف به سمت مشهد حرکت میکنند و زمان حرکت خود را به گونهای تنظیم میکنند که فاصله اذان صبح تا اذان ظهر روز شهادت امام رضا(ع) را در مشهد سپری کرده و به زیارت مرقد مطهر آن حضرت نائل شوند.
سلیماننوری افزود: یکی از طولانیترین مسیرهای پیادهروی رضوی، حرکت زائران از طبس است که از فردای اربعین آغاز میشود و در ظهر شهادت امام رضا(ع) به مشهد میرسد.
او ادامه داد: در سالهای اخیر، در کنار پیادهروی رضوی، فرهنگ خدمترسانی به زائران پیاده نیز توسعه یافته است و شماری از مردم مشهد با برپایی ایستگاههای صلواتی در مسیرهای منتهی به مشهد، خدماتی همچون غذا، نوشیدنی، امکانات بهداشتی و محل استراحت را در اختیار زائران قرار میدهند.
نذریهای مشهد؛ بخشی از میراث خوراکی آیینهای رضوی
این خراسانپژوه در پایان با اشاره به غذاهای نذری ویژه روزهای پایانی صفر گفت: در کنار «شله مشهدی» که از غذاهای شناختهشده مردم مشهد در مناسبتهای مختلف مذهبی، بهویژه عاشورا، تاسوعا، اربعین و چهلوهشتم است، باید از «دیگچه حضرت زهرا(س)» و «دیگچه حضرت علی(ع)» نیز نام برد.
او افزود: دیگچه حضرت زهرا(س) در چهارشنبه پایانی ماه صفر تهیه میشود و در باور بسیاری از خراسانیها، برای نذر و برآورده شدن حاجات جایگاه ویژهای دارد. این سفره عمدتا توسط بانوان و با موادی همچون برنج، شیر، شکر، گلاب و روغن برپا میشود و در جریان آن، صاحب نذر و دیگر افرادی که حاجتی دارند، دو رکعت نماز حاجت بهجا میآورند.
سلیماننوری ادامه داد: آش بلغور نیز از دیگر غذاهای این روز است و قوم خاوری ساکن مشهد نیز در این ایام، حلواهای بربری و خاوری را به عنوان نذری تهیه و توزیع میکنند.
او در جمعبندی گفت: مجموعه این آیینها، از مراسم حرممحور و سنتهای مردمی گرفته تا پیادهروی رضوی، شبیهخوانی، آیینهای وداع، سنتهای نذری و فرهنگ میزبانی از زائران، در کنار یکدیگر منظومهای فرهنگی و اجتماعی را شکل دادهاند که نهتنها بخشی از حافظه تاریخی مشهد، بلکه جلوهای ماندگار از میراث معنوی و هویت فرهنگی خراسان به شمار میرود.
انتهای پیام/
نظر شما